The Message

Proverbs 1

Wise Sayings of Solomon

A Manual for Living

11-6 These are the wise sayings of Solomon,
    David’s son, Israel’s king—
Written down so we’ll know how to live well and right,
    to understand what life means and where it’s going;
A manual for living,
    for learning what’s right and just and fair;
To teach the inexperienced the ropes
    and give our young people a grasp on reality.
There’s something here also for seasoned men and women,
    still a thing or two for the experienced to learn—
Fresh wisdom to probe and penetrate,
    the rhymes and reasons of wise men and women.

Start with God

Start with God—the first step in learning is bowing down to God;
    only fools thumb their noses at such wisdom and learning.

8-19 Pay close attention, friend, to what your father tells you;
    never forget what you learned at your mother’s knee.
Wear their counsel like flowers in your hair,
    like rings on your fingers.
Dear friend, if bad companions tempt you,
    don’t go along with them.
If they say—“Let’s go out and raise some hell.
    Let’s beat up some old man, mug some old woman.
Let’s pick them clean
    and get them ready for their funerals.
We’ll load up on top-quality loot.
    We’ll haul it home by the truckload.
Join us for the time of your life!
    With us, it’s share and share alike!”—
Oh, friend, don’t give them a second look;
    don’t listen to them for a minute.
They’re racing to a very bad end,
    hurrying to ruin everything they lay hands on.
Nobody robs a bank
    with everyone watching,
Yet that’s what these people are doing—
    they’re doing themselves in.
When you grab all you can get, that’s what happens:
    the more you get, the less you are.

Lady Wisdom

20-21 Lady Wisdom goes out in the street and shouts.
    At the town center she makes her speech.
In the middle of the traffic she takes her stand.
    At the busiest corner she calls out:

22-24 “Simpletons! How long will you wallow in ignorance?
    Cynics! How long will you feed your cynicism?
Idiots! How long will you refuse to learn?
    About face! I can revise your life.
Look, I’m ready to pour out my spirit on you;
    I’m ready to tell you all I know.
As it is, I’ve called, but you’ve turned a deaf ear;
    I’ve reached out to you, but you’ve ignored me.

25-28 “Since you laugh at my counsel
    and make a joke of my advice,
How can I take you seriously?
    I’ll turn the tables and joke about your troubles!
What if the roof falls in,
    and your whole life goes to pieces?
What if catastrophe strikes and there’s nothing
    to show for your life but rubble and ashes?
You’ll need me then. You’ll call for me, but don’t expect
        an answer.
    No matter how hard you look, you won’t find me.

29-33 “Because you hated Knowledge
    and had nothing to do with the Fear-of-God,
Because you wouldn’t take my advice
    and brushed aside all my offers to train you,
Well, you’ve made your bed—now lie in it;
    you wanted your own way—now, how do you like it?
Don’t you see what happens, you simpletons, you idiots?
    Carelessness kills; complacency is murder.
First pay attention to me, and then relax.
    Now you can take it easy—you’re in good hands.”

Ang Pulong Sang Dios

Hulubaton 1

Ang Kapuslanan sang mga Hulubaton

1Amo ini ang mga hulubaton ni Solomon, nga anak ni David kag hari sang Israel.

Paagi sa sini nga mga hulubaton, matun-an mo ang parte sa kaalam[a] kag pagtadlong sa imo pamatasan, kag maintiendihan mo ang mga pulong nga nagahatag sang kaalam. Makapatadlong ini sa imo pamatasan agod mangin maalamon ka, nga nagakabuhi sing husto, matarong, kag nagakabagay. Makahatag ini sang kaalam sa mga wala sing alam, kag makahatag ini sang ihibalo sa mga pamatan-on kon paano magdesisyon sing husto. Paagi sa pagpamati sini, madugangan pa gid ang kaalam sang mga maalamon kag matuytuyan ang mga may tinun-an, agod maintiendihan nila ang kahulugan sang mga hulubaton, mga paanggid, kag mga paktakon[b] sang mga maalamon.

Kon ang isa ka tawo gusto nga magmaalamon dapat magtahod siya sa Ginoo. Ang tawo nga buang-buang[c] indi gusto sang kaalam kag indi niya gusto nga matadlong ang iya pamatasan.

Laygay sa Paglikaw sa Malaot nga mga Tawo

Anak,[d] pamatii ang mga pagtadlong sang imo ginikanan sa imo pamatasan, kay makapaayo ina sa imo pamatasan pareho sa korokorona nga mga bulak ukon kulintas nga makapaayo sa imo hitsura kag makahatag sa imo sang kadungganan.

10 Anak, indi ka magpadala-dala sa mga pagsulay sang makasasala nga mga tawo 11 ukon mag-upod sa ila kon magsiling sila nga, “Dali, upod ka sa amon; mamangga kita sang mga inosente nga tawo kag patyon naton sila. 12 Buhi sila subong kag maayo ang lawas pero tudason ta sila; mangin pareho sila sa mga nagkaladto na sa lugar sang mga patay. 13 Makakuha kita sa ila sang malahalon nga mga pagkabutang, kag pun-on ta ang aton mga balay sang aton mga inagaw. 14 Sige na, upod sa amon, kay partidahon ta dayon ang aton mga inagaw.”

15 Anak, indi ka gid mag-upod sa ila; maglikaw ka sa ila. 16 Kay maabtik sila magpakasala kag magpatay sang tawo. 17 Wala sing pulos ang pagbutang sang siod kon ang pispis nga imo dalakpon nagatan-aw. 18 Nakahibalo ang pispis nga masiod siya, pero ining malaot nga mga tawo wala nakahibalo nga sila mismo ang mabiktima sa ila nga pagpamangga sa iban. Nagahulat sila sa pagpatay pero sila mismo ang mapatay. 19 Amo ina ang dangatan sang mga tawo nga nagaangkon sang pagkabutang sa malain nga paagi. Mapatay sila sa sina nga buluhaton.

Resulta sang Pagsikway sang Kaalam

20-21 Ang kaalam pareho sa tawo nga nagawali sing mabaskog sa mga karsada, mga plasa, mga merkado, kag sa mga puwertahan sang mga siyudad. Nagasiling siya,

22 “Kamo nga mga wala sing alam, hasta san-o pa bala kamo nga magpabilin nga pareho sina?
Kamo nga mga nagapangyaguta, hasta san-o pa bala nga indi kamo nga magkalipay sa pagpangyaguta?
Kamo nga mga buang-buang, hasta san-o pa bala kamo nga indi magkagusto sa kaalam?
23 Magpamati kamo sa akon pagsabdong sa inyo.
Karon, isugid ko sa inyo ang akon ginahunahuna;[e]
ipahibalo ko sa inyo ang akon inughambal kontra sa inyo:
24 Tungod nga wala kamo magsapak sang pagtawag ko sa inyo nga magpalapit kamo sa akon,
25 kag tungod nga ginbaliwala ninyo ang tanan ko nga mga laygay kag pagsabdong sa inyo,
26-27 kadlawan ko kamo kon mag-abot sa inyo ang kalaglagan nga daw sa buhawi;
yagutaon ko kamo kon mag-abot sa inyo ang kalisod kag ang makahaladlok nga mga hitabo nga daw sa bagyo.
28 Dayon magapanawag kamo sa akon, pero indi ko kamo pagsabton.
Pangitaon ninyo ako, pero indi ninyo ako makita.
29 Kay indi kamo gusto tudluan kag wala ninyo ginpili ang pagtahod sa Ginoo.
30 Ginabaliwala ninyo ang akon mga laygay kag ginapakalain ninyo ang akon pagsabdong sa inyo.
31 Gani pagaanihon ninyo ang bunga sang inyo mga ginahimo kag ginaplano nga malain.
32 Kay ang pagkamalinapason sang mga wala sing alam magapatay sa ila,
kag ang pagpatawhay-tawhay sang mga buang-buang magalaglag sa ila.
33 Pero ang nagapamati sa akon magakabuhi nga luwas sa katalagman.
Indi siya maano kag wala siya sing kahadlukan.”

Notas al pie

  1. 1:2 kaalam: Ang ini nga klase sang kaalam, nga ginasiling permi diri sa Hulubaton, amo ang kaalam sa maayo kag husto nga pagginawi.
  2. 1:6 paktakon: sa iban nga Bisaya, papakot. Sa English, riddle.
  3. 1:7 buang-buang: Ang ini nga pulong nga makita permi diri sa Hulubaton nagakahulugan sang tawo nga wala sing pagkilala sa Dios kag sa iya mga sugo.
  4. 1:8 Anak: Amo ini ang tawag sang manunudlo sa iya nga ginatudluan.
  5. 1:23 isugid ko sa inyo ang akon ginahunahuna: sa literal, ibubo ko sa inyo ang akon Espiritu.